اطلاعاتی درباره زبان مجاری

ریشه های زبان مجاری

lang

اورالی نام یکی از خانواده‌های زبانی در جهان است.

کسانی که در اصل به زبان اورالیِ آغازین سخن می‌گفتند، بین ۷ تا ۱۰ هزار سال پیش در کوه‌های اورال در کنار سیبری ساکن بودند. این افراد، ۱۵۰۰ سال پیش به سوی اروپا مهاجرت کردند. نخستین تیره زبانی که از زبان مادر جدا شده بود، زبان سَمویِدی بود. البته گسترش زبان‌ها ی این خانواده پیش از مهاجرت آنها به اروپا آغاز شده بود. برای نمونه، زبانهای اوگری، حدود ۳۰۰۰ سال پیش، از زبان‌های فینی جدا شدند.

سَمویِدی

الف) سمویدی شمالی، شامل نِنِتس که در واپسین منطقه از شمالِ شرقی از بخش اروپاییِ روسیه استفاده می‌شود، اِنِتس که مردم شمال سیبری آن را بکار می‌برند، و ناگاسان که آنهم در شمال سیبری و بویژه در منطقهٔ تایمیر استفاده می‌شود.

ب) سمویدی جنوبی، شامل زبان سِلکوپ است که ساکنان مناطق میانِ رودهای اُب و یِنیسِی در سیبری بدان سخن می‌گویند. سلکوپ تنها زبان باقی مانده از شاخهٔ سمویدی جنوبی است.

 

اوگری

شاملِ زبان مجاری که زبان رسمی مجارستان است، و زبان‌های خانتی (یا اُستیاک) و مانسی (یا وگول) که در غرب سیبری، در کنار رود اُب از آنها استفاده می‌شود. بر سر اینکه آیا این دو زبان اخیر را باید با زبان مجاری در یک گروه قرار داد یا نه، میان زبانشناسان اختلاف وجود دارد. به دو زبانِ یادشده، اُب- اوگری هم می‌گویند.

فینی

الف) پرمی شامل کومی (یا زیریان)، کومی پرمیاک، و اودمورت (یا وودیاک) که در شرق بخش‌های اروپاییِ روسیه استفاده می‌شوند.

ب) ولگایی شامل زبان‌های مردوین و ماری که از هر دو در پیرامون بخش‌های غربی و میانی رود ولگا استفاده می‌شود. زبان مردوین دو گویشِ متفاوت دارد: ارزیا و موکشا.

پ) سامی (این شاخه و زبان را با خانوادهٔ زبان‌های سامی اشتباه نگیرید). گروهی از مردم شمال اسکاندیناوی و شمال غربی روسیه به این زبان سخن می‌گویند.

ت) بالتوفینی شامل زبان فنلاندی که در فنلاند از آن استفاده می‌شود و عدهٔ کمی در روسیه و استونی هم بدان سخن می‌گویند؛ و نیز زبان استونیایی که در استونی بکار می‌رود. زبان‌های دیگری نیز در این شاخه وجود دارند که افراد بسیار کمی بدانها سخن می‌گویند. از آنجمله می‌توان به لیوونی اشاره کرد که عده کمی در لتونی بدان سخن می‌گویند (فراموش نکنید که زبان رسمی لتونی، لتونیایی است) و یا به زبان‌های کارلی، وپس، اینگری و ووتیک که همگی در بخش‌هایی از شمال غربی روسیه استفاده می‌شوند. شاخه‌های دیگر از زیرخانوادهٔ فینی، از شاخهٔ بالتوفینی جداشده‌اند.

زبان‌های اورالی، پسوندهای بسیاری دارند. زبان فنلاندی ۱۴ حالت اسمی و مجاری ۱۷ حالت اسمی دارد. این تعداد در سامی ۶، و در خانتی تنها سه عدد است! فعل در زبان مردوین شکل‌های پیچیده‌ای دارد؛ این شکل‌ها با چهار زمان و هفت وجه، برای فاعل و مفعول فرق می‌کنند.

در زبان‌های فنلاندی، استونیایی، مجاری، و کومی، فشار یا تکیه بر روی نخستین بخش «هجا) از واژه‌است. احتمالاً این ویژگی در زبان اورالیِ آغازین نیز وجود داشته. در زبانِ نگاناسان از زیرخانوادهٔ سموید، ویژگی تکیه گذاری بر پایهٔ ”پاره- هجا- شماری“ وجود دارد. به اینگونه تکیه‌ها در انگلیسی، stress mora-counting می‌گویند. در زبان یادشده، در حالتی که هر واکه کوتاه، ”یک واحد“ و هر واکهٔ بلند، ”دو واحد“ شمرده شود، تکیهٔ واژه‌ها بر روی ”واحدِ“ سوم از آخر قرار می‌گیرد. همخوانی واکه‌ای در زبان‌های اورالی نیز وجود دارد. برای نمونه، در زبان فنلاندی، talo یعنی خانه و talosa یعنی درونِ خانه؛ در همین زبان، kynä یعنی خودکار، اما sa در هنگام افزوده شدن بر واژهٔ خودکار و ساختن عبارتِ درون خانه، بشکلِ kynässä در می‌آید. یعنی هماهنگی واکه‌ای بوجود می‌آید. این ویژگی در زبان مجاری و دیگر زبانهای اورالی نیز به چشم می‌خورد. همچون بسیاری زبان‌های دیگر، در زبان‌های این خانواده نیز همگون‌سازی یا ابدال (assimilation) دیده می‌شود. گفتیم که تالو در زبان فنلاندی یعنی خانه؛ اکنون می‌خواهیم hen را بدان بیافزاییم تا عبارت ”درون خانه“ بدست آید:

Talo + hen = taloon. اکنون می‌خواهیم بگوییم ”درون خانه ها“: Talo + i + hen = taloihin

زبانشناسان در گذشته، زبان‌های اورالی را با زبان‌های آلتای در یک گروه بسیار بزرگ قرار می‌دادند اما امروزه زبانشناسان بر این باورند که مدارکی مبنی بر همریشه بودن این دو خانواده وجود ندارد و این نظریه اکنون منسوخ شده است. در نتیجه اورالی و آلتایی اکنون دو خانوادهٔ زبانی کاملا متفاوت از هم محسوب می شوند. زبان یوکاغیر که تعداد کسانی که بدان سخن می‌گویند بسیار انک اند و در شرق سیبری زندگی می‌کنند، از نوعی تصویرنگاری مربوط به دوران پیش- الفبایی برای نوشتن استفاده می‌کنند. گروهی از زبانشناسان، این زبان را یک زیرخانوادهٔ مستقل می‌دانند. امروزه بیش از ۲۰ میلیون نفر به زبان‌های اورالی سخن می‌گویند.

==========================================================

 

زبان مجاری

2483792908_9c069350fc_z

 

زبان مَجاری (به مجاری: magyar، ماجار) زبانی است از خانواده زبان‌های فین‌واوگری و شاخه زبان‌های اوگری و بی‌پیوند با دیگر زبان‌های مرکز اروپا.بدین این زبان در مجارستان و -از سوی اقلیت‌های مجاری-در هفت‌کشور همسایه مجارستان سخن گفته‌می‌شود.

زبان مجاری در جایگاه هموندی در میان دسته کوچک زبان‌های اروپا که از خانواده زبان‌های هند و اروپایی نیستند همواره مورد توجه زبانشناسان بوده‌است.

این زبان ۱۳میلیون گویشور دارد که ۹.۵ تا ۱۰میلیون‌تن از آنان در مجارستان کنونی می‌زیند. نزدیک به دو میلیون تن در سرزمین‌هایی می‌زیند که تا پیش از جنگ جهانی یکم در پادشاهی مجارستان جای می‌گرفتند. بزرگ‌ترین بخش از این گروه با ۱.۴میلیون‌تن جمعیت در رومانی کنونی می‌زیند. همچنین در کشورهای اسلواکی، کرواسی، صربستان، اوکراین، اتریش و اسلوونی نیز مجاری‌زبانان می‌زیند. از این گذشته نزدیک به یک‌میلیون مجاری‌زبان هم در سراسر جهان پراکنده‌اند.

دسته‌بندی و تاریخچه

زبان مجاری آغازین را از ۱۰۰۰ (پیش از میلاد) می‌دانند. در آن هنگام مجاری از زبان‌های اوب-اوگری جداگردید.

مجاری زبانی‌است اوگری که در زیرگروه زبان‌های فین‌واوگری جای‌میگیرد و آن هم شاخه‌ای از خانواده زبان‌های اورالی است. در دهه ۱۶۷۰ بود که پیوند میان زبان‌های اوگری و فینی مورد توجه قرارگرفت. در سده‌های ۱۸ و ۱۹ میلادی دسته‌بندی زبان مجاری از نظر سیاسی بسیار بحث‌انگیز بود. اما امروزه خانواده زبان‌های اورالی مانند خانواده‌های زبان‌های هند و اروپایی و زبان‌های استرانزیایی یک دسته زبانی شناخته‌شده و تثبیت‌شده‌است.

پیوند آوایی

  • آوای [f] در مجاری در زبان‌های فنلاندی و استونیایی برابر با آوای [p] است:
مجاری فنلاندی استونیایی معنا
fa puu puu درخت
fél pelätä pelgama ترسیدن
fészek pesä pesa آشیانه
  • [k] در مجاری منطبق با [k] در فنلاندی و استونیایی پیش از واکه‌های جلویی‌است:
مجاری فنلاندی استونیایی معنا
könny kyynel küünistama اشک
kéz käsi käsi دست، بازو
kivi kivi سنگ
  • [h] مجاری برابر با [k] در فنلاندی و استونیایی پیش از واکه‌های پشتی‌است:
مجاری فنلاندی استونیایی معنا
hal kala kala ماهی
ház kota koda خانه (مجاری)، کلبه (فنلاندی و استونیایی)
húgy kusi kusi پیشاب

 

  • [t] در مجاری منطبق است با [t] در آغاز واژه در فنلاندی و استونیایی:
مجاری فنلاندی استونیایی معنا
tél talvi talv زمستان
tud tuntea teadma، tundma دانستن
tavasz touko teki (گرفته‌شده از ‘tekkima’) بهار
  • در میان واژه‌ها [z]ی مجاری به [t] در فنلاندی و [d] یا [t] در استونیایی تطبیق می‌خورد:
مجاری فنلاندی استونیایی معنا
ház kota koda خانه (مجاری)، کلبه (فنلاندی)
kéz käsi : käte- käsi : käte- دست، بازو
fazék pata pada دیگ

الفبا

صفحه‌کلید مجاری دارای کلیدهای ő ű و cs dz dzs gy ly ny sz ty zs
A Á B C Cs D Dz Dzs E É F
G Gy H I Í J K L Ly M N
Ny O Ó Ö Ő P (Q) R S Sz T
Ty U Ú Ü Ű V (W) (X) (Y) Z Zs

حرف‌های درون دوکمان تنها برای واژگان بیگانه کاربرد دارند.

=====================================================

 

خاستگاه زبان مجاری

szeben

 

زبان‌های فین‌واوگری نام زیرگروهی از زبان‌های اورالی است. بسیاری از زبان‌شناسان زبان‌هایی چون مجاری، فنلاندی، استونیایی و شماری دیگر را در این دسته جای‌می‌دهند. برخلاف بیشتر زبان‌هایی که در اروپا گویشورانی دارد، این زبان‌ها پیوندی با زبان‌های هند و اروپایی ندارند. زبان‌های سمویدی هم زیرگروهی از زبان‌های اورالی‌است. پاره‌ای از زبانشناسان اورالی و فین واوگری را برابر هم می‌دانند. دسته کوچکی از زبان‌های فین‌واوگری با خطر نابودی رودررویند.

فین‌واوگری‌ها به مردمانی گفته می‌شود که به یکی از زبان‌های این خانواده سخن بگویند.

خاستگاه

زادگاه زبان‌های فین‌واوگری به درستی آشکار نیست. بیشتر، مرکز و شمال روسیه و باختر کوه‌های اورال را در زمان هزاره سوم پیش از میلاد را خاستگاه این زبان‌ها می‌انگارند. این نگره از اینجا برخاسته است که سه زبان اورالی از سه شاخه گوناگون-موردوین، ماری و پِرمیک-در کناره میانه‌های رود ولگا جای‌گرفته‌اند. از دیگرسو نام برخی گیاهان و جانوران در این زبان‌ها (نام‌هایی مانند صنوبر، کاج سیبری، صنوبر سیبری، نارون سرخ و…) با این جای‌انگاری همخوانی دارند. دربازسازی زبان نیافین‌واوگری وامواژه‌های بسیاری از زبان‌های هند و ایرانی به چشم می‌خورد. پیشینه درونشد این واژگان شاید به زمان زیست قوم‌های ایرانی سکاها و سرمتی‌ها در استپ‌های اوراسیا بازگردد.

از گواهی‌ها برمی‌اید که اسلاوها پس از کوچشان به سرزمین کنونی روسیه، فین‌واوگری‌زبانان را از منطقه میان کوه‌های اورال تا دریای بالتیک را که زیستگاهشان بوده تارانده‌اند. این را از پخش فرهنگ سفال‌ابزاری وابسته به دوره پارینه‌سنگی برداشت کرده‌اند. این فرهنگ را که به ۴۲۰۰ تا ۲۰۰۰ (پیش از میلاد) بازمی‌گردد را از آن توده‌های فین‌واوگری‌زبان می‌انگارند.

با اینکه کوشش شده‌است تا این خانواده زبانی را پیوسته به زبان‌های هند و اروپایی بشناسانند، ولی اختلاف دستوری عمومی این زبان‌ها با زبان‌های هندواروپایی این کوشش را نافرجام گذارده‌است.

دسته بندی

فین‌واوگری زیرشاخه‌ای از خانواده بزرگ زبان‌های اورالی است. خانواده فین‌واوگری خود چنین دسته‌بندی می‌شود:

اوگری:

  • مجاری
    • مجاری
  • اوب-اوگری
    • خانتی
    • مانسی

فین و پِرمیک

  • پرمیک
    • کومی
    • کومی-پرمیاک
    • اودمورت
  • فین و وُلگایی
    • ماری
      • ماری
    • موردوینی
      • ارزیا
      • موکشا
    • زبان‌های فین‌وولگایی مرده با جایگاه ناآشکار
      • مریا
      • مشچریایی
      • مورومیایی
    • فین و سامیک
      • سامیک
        • سامیک باختری
          • سامی جنوبی
          • اومه سامی (نزدیک به نابودی)
          • لوله سامی
          • پیته‌آ سامی (نزدیک به نابودی)
          • سامی شمالی
        • سامیک خاوری
          • کمی سامی (مرده)
          • ایناری سامی
          • آککالا سامی (مرده)
          • کیلدین سامی
          • اسکولت سامی
          • تر سامی (نزدیک به نابودی)
      • بالتیک-فینی
        • استونیایی
        • فنلاندی
        • اینگریایی (نزدیک به نابودی)
        • کارلیایی
          • کارلیایی سره
          • لودی
          • اولونتس کارلیایی
        • استونیایی جنوبی
        • لیوونیایی (نزدیک به نابودی)
        • وپس
        • ووتیک

سنجش واژگان

فارسی فنلاندی استونیایی سامی شمالی ایناری سامی ماری کومی خانتی مجاری بازسازی فین‌واوگری
دل sydän, sydäm süda, südam šüm śələm səm szív *‎śiδä(-mɜ) / *śüδä(-mɜ)
دامنِ پوشاک syli süli salla, sala solla šəl syl jöl öl *süle / *sile
سیاهرگ suoni soon suotna, suona suona šön sən jan ér *sōne / *se̮ne
رفتن mennä, men minna, min mannat moonnađ mije- mun- mən- menni, megy *mene-
ماهی kala kala guolli, guoli kyeli kol kul hal *kala
دست käsi, käte
gen. käden, part. kättä
käsi, kät
gen. käe, part. kätt
giehta, gieđa kieta kit ki köt kéz *käte
چشم silmä silm čalbmi, čalmmi čalme šinča śin sem szem *śilmä
یک yksi, yhte
gen. yhden, part. yhtä
üks, üht
gen. ühe, part. üht(e)
okta, ovtta ohta ikte ət’ik ĭt egy *ykte
دو kaksi, kahte
gen. kahden, part. kahta
kaks, kaht
gen. kahe, part. kaht(e)
guokte kyeh´ti kokət kyk kät kettő/két *kakta / *käktä
سه kolme kolm golbma kulma kumət kujim koləm három *kolme / *kulme
یخ jää jää jiekŋa, jieŋa jiena ij ji jöŋk jég *jäŋe
شپش täi täi dihkki tikke tij toj tögtəm tetű *täje

شمارگان

شماره فنلاندی استونیایی وورو سامی شمالی ایناری سامی ارزیا ماری چمنزاری مانسی مجاری نیافین‌واوگری
۱ yksi üks ütś okta ohta vejke ikte akva egy *ykte
۲ kaksi kaks katś guokte kyeh´ti kavto kokət kityg kettő *kakte
۳ kolme kolm kolm golbma kulma kolmo kumət hurum három *kolm-
۴ neljä neli nelli njeallje nelji ńiľe nələt nila négy *neljä-
۵ viisi viis viiś vihtta vitta veƭe wizət at öt *vit(t)e
۶ kuusi kuus kuuś guhtta kutta koto kuδət hot hat *kut(t)e
۷ seitsemän seitse säidse čieža čiččam śiśem šəmət sat hét N/A
۸ kahdeksan kaheksa katõsa gávcci käävci kavkso kandaš(e) ńololov nyolc N/A
۹ yhdeksän üheksa ütesä ovcci oovce vejkse indeš(e) ontolov kilenc N/A
۱۰ kymmenen kümme kümme logi love kemeń lu lov tíz N/A

========================================================

 

نمونه ای مکالمات روزانه مجاری

tar_nyit

 

  • Jó napot (:یو ناپُت) :روزخوش
  • Viszlát (ویسلات):بدرود(نیمه‌رسمی)
  • Elnézést! (النیزیشت) :ببخشید!
  • Köszönöm (کؤسؤنؤم) :سپاسگذارم
  • Mennyi? (مِن‌نی) :چه اندازه؟
  • Igen :آره
  • Nem :نه
  • Nem értem (نِم ایرتِم) :نمی‌دانم
  • víz (ویز) :آب
  • bor :باده
  • sör (شؤر): آبجو
  • tea (ته‌آ):چای
  • tej (تِی):شیر(نوشیدنی)
  • Szeretlek (سِرِتلِک): دوستت دارم

 

اطلاعاتی درباره زبان مجاری
به این مقاله تحصیلی امتیاز دهید

پاسخ دهید